Zespół klasztorny w Nieszawie od wieków wpisuje się w krajobraz miasta, a jego architektura wyraźnie nawiązuje do form i układu włocławskiego kompleksu franciszkańskiego. Szczególnego znaczenia nabiera kwestia datowania prezbiterium — jego wieloboczny kształt może być pozostałością średniowiecznej świątyni albo celowym archaizowaniem, mającym podkreślić więź z diecezjalną stolicą.
Dzieje franciszkanów na Kujawach
Bracia mniejsi pojawili się na Kujawach już w 1238 roku, zakładając pierwszy konwent w Inowrocławiu. Do Nieszawy przybyli około 1426 roku, a po przeniesieniu miasta w drugiej połowie XV wieku wznieśli nowe, drewniano‑murowane zabudowania oraz kościół.
W 1611 roku, dzięki fundacji rajcy Wawrzyńca Śmiałka i jego żony, rozpoczęto budowę murowanej świątyni pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, częściowo wykorzystując relikty wcześniejszego prezbiterium. Niedługo później, prawdopodobnie z inicjatywy tych samych dobrodziejów, powstała kaplica św. Franciszka.
Pierwszy etap budowy klasztoru przypadł na lata 1635–1666 i był możliwy dzięki wsparciu mieszczanina Wojciecha Pedynka oraz gwardiana Hieronima Boryszewskiego. W 1690 roku kompleks wzbogacił się o kaplicę św. Antoniego, ufundowaną przez Adama Trzebuchowskiego.
Pożary i odbudowy
W 1729 roku kościół i klasztor częściowo spłonęły. Odbudowę prowadzono etapami — pierwszą fazę zakończono w 1735 roku, a korpus nawowy odtworzono ostatecznie w 1763 roku, dodając sygnaturkę z dwoma dzwonami.
Kolejny niszczycielski pożar wybuchł w 1841 roku. Ocalały jedynie prezbiterium, dwie kaplice i fragment parterowego korytarza. Odbudowę zakończono w 1843 roku, a kilka lat później wydłużono skrzydło klasztorne w kierunku południowym.
Po kasacie zakonów w Królestwie Polskim (1864) obiekt stopniowo pustoszał. Około 1870 roku klasztor zaadaptowano na szkołę elementarną i mieszkania nauczycielskie, co wiązało się z przebudową wnętrz. Kościół i część zabudowań pozostawały pod opieką duchowieństwa diecezjalnego.
Powroty i współczesne funkcje
Franciszkanie wrócili do Nieszawy w 1919 roku i pozostali tu — z przerwą w latach 1930–1937 — aż do 1973 roku. Następnie kompleks przekazano diecezji, która urządziła w nim Diecezjalny Dom Rekolekcyjny im. św. Maksymiliana Kolbego.
To właśnie św. Maksymilian Maria Kolbe mieszkał w nieszawskim klasztorze od 4 maja do 3 listopada 1921 roku. W latach 1958–1961 przebywał tu również znany zielarz, o. Czesław Klimuszko.
Architektura i otoczenie
Kompleks położony jest w południowej części Nieszawy, na działce otoczonej ulicami Kościuszki, Klasztorną i św. Maksymiliana Kolbego. Zabudowania wzniesiono na skraju terasy, a dojście prowadzi przez skwer porośnięty starodrzewem. Od wschodu sąsiaduje dawny folwark franciszkański.
Bryła kościoła nawiązuje do gotyckich wzorców, choć detale utrzymane są w uproszczonej stylistyce baroku klasycyzującego. Prezbiterium zamknięte jest wielobocznie, a korpus nawowy przykrywa dach dwuspadowy. Po obu stronach znajdują się kaplice na planie zbliżonym do kwadratu, południowa zwieńczona latarnią.
Klasztor przylega do prezbiterium od południa. To dwukondygnacyjny budynek na planie wydłużonego prostokąta, z dziewięcioosiową elewacją wschodnią i barokowym portalem o uproszczonej formie.
Po stronie północnej rozciąga się dziedziniec z nową zielenią dekoracyjną, a od zachodu — dawny ogród klasztorny, dziś przekomponowany i oddzielony szpalerem cisów od biegnącej przez działkę drogi.
Dostępność zabytku
Obecnie w kościele prowadzone są prace remontowe, dlatego dostęp jest ograniczony, jednak część klasztorna pozostaje otwarta dla gości.
Galeria
